โลมาอิรวดี ใกล้สูญพันธุ์ วิกฤตที่เริ่มจากน้ำจบที่มนุษย์

โลมาอิรวดี ใกล้สูญพันธุ์ ถ้าพูดถึงโลมา หลายคนนึกถึงความน่ารัก ฉลาด และเป็นมิตรกับมนุษย์ แต่โลมาอิรวดี กำลังเผชิญกับสถานการณ์น่าเป็นห่วงแบบสุดๆ เพราะจำนวนของมันลดลงเรื่อยๆ จนถูกจัดว่าใกล้สูญพันธุ์ไปแล้ว โลมาอิรวดี ไม่ได้มีแค่ความน่ารัก แต่ยังเป็นตัวบอกความสมบูรณ์ของแหล่งน้ำด้วย ถ้าโลมาหายไป แปลว่าระบบนิเวศกำลังมีปัญหาแบบหนักเลย

โลมาอิรวดี เป็นโลมาน้ำจืด–น้ำกร่อย หายากมาก
จำนวนลดลงต่อเนื่อง เสี่ยงสูญพันธุ์ในหลายพื้นที่
ถ้าไม่เร่งอนุรักษ์ อาจหายไปจากธรรมชาติถาวร

ทำความรู้จักโลมาอิรวดี แบบเข้าใจง่าย

โลมาอิรวดี หรือเรียกว่า โลมาหัวบาตรมีครีบหลัง เป็นโลมาชนิดหนึ่ง ที่อยู่ในวงศ์โลมามหาสมุทร แพร่กระจายตามชายฝั่งทะเล ปากน้ำ และแม่น้ำบางส่วนในบริเวณอ่าวเบงกอล และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มีหัวที่มนกลมคล้ายบาตรพระ ตาเล็ก ปากอยู่ด้านล่าง ครีบข้างตัวแผ่กว้างเป็นรูปสามเหลี่ยม ส่วนครีบบนมีขนาดเล็กมาก

มีความคล้ายคลึงกับ โลมาครีบทู่ออสเตรเลีย เป็นสกุลเดียวกัน แต่เพิ่งได้รับการจำแนกเป็นสัตว์คนละชนิดกัน เมื่อปี พ.ศ. 2548 ในประเทศไทย มีรายงานว่าเคยพบในแม่น้ำเจ้าพระยา และเคยมีผู้จับได้ที่คลองรังสิต ในเขตปริมณฑลของกรุงเทพฯ เมื่อปี พ.ศ. 2459

ตั้งชื่อตาม แม่น้ำอิรวดีในประเทศพม่า ซึ่งเป็นสถานที่ที่ค้นพบโลมาชนิดนี้เป็นครั้งแรก บริเวณที่พบน้อยที่สุดคือ ทะเลน้อย ส่วนที่เป็นน้ำจืด หรือน้ำกร่อยของทะเลสาบสงขลา โดยโลมาอิรวดีตัวสุดท้ายในแม่น้ำโขงทางตอนใต้ของลาว ได้สูญพันธุ์ไปอย่างเป็นทางการแล้ว เมื่อ ปี พ.ศ. 2565 สาเหตุเกิดจากการติดอวนจับปลาของชาวประมงในพื้นที่

ที่มา: โลมาอิรวดี (21 มีนาคม 2025) [1]

สถานะใกล้สูญพันธุ์ ของโลมาอิรวดี

ตอนนี้โลมาอิรวดี ถูกจัดอยู่ในกลุ่ม สัตว์ป่าที่ใกล้ สูญพันธุ์ ตามเกณฑ์ของ IUCN ก็คือ จำนวนโลมาอิรวดีกำลังลดลงต่อเนื่องแบบน่าเป็นห่วงมากๆ แล้วก็มีโอกาสสูงที่มันจะหายไป จากธรรมชาติในอนาคต ถ้ายังไม่มีการช่วยกันอนุรักษ์จริงจัง

ยิ่งในบางพื้นที่ อย่างแถบแม่น้ำโขง จำนวนเหลือแค่ หลักสิบถึงหลักร้อยตัว เท่านั้นเอง ซึ่งถือว่าน้อยมากๆ และเสี่ยงสุดๆ ต่อการสูญพันธุ์

ลักษณะเด่นของโลมาอิรวดี ที่ต่างจากโลมาชนิดอื่น

โลมาอิรวดี ตัวนี้ถ้าเทียบกับโลมาทั่วไป บอกเลยว่าหน้าตาไม่เหมือนเลย อย่างแรกคือหัวจะกลมๆ นูนๆ ไม่มีจะงอยปากยื่นยาว แบบโลมาที่เราเคยเห็น ทำให้ดูน่ารักไปอีกแบบ ตัวจะสีเทาเรียบๆ ไม่ค่อยมีลวดลาย ครีบหลังก็เล็กกว่าปกติ ดูไม่เด่นมาก

อีกอย่างที่ต่างชัดคือมันอยู่ได้ทั้งน้ำจืด น้ำกร่อย และน้ำทะเล ไม่ได้จำกัดแค่ทะเลล้วนๆ แบบโลมาหลายชนิด เลยถือว่าเป็นโลมาที่ปรับตัวเก่ง และค่อนข้างพิเศษเลยทีเดียว

ถิ่นอาศัยของโลมาอิรวดีในธรรมชาติ

โลมาอิรวดี อยู่ได้ทั้งน้ำจืด น้ำกร่อย ไปจนถึงชายฝั่งทะเล ส่วนใหญ่จะชอบพื้นที่น้ำนิ่งๆ อย่างปากแม่น้ำ อ่าว หรือทะเลสาบ เพราะอาหารเยอะและคลื่นไม่แรง

ในไทยเราจะเจอได้ที่ ทะเลสาบสงขลา ซึ่งเป็นแหล่งน้ำกร่อย ส่วนในต่างประเทศก็มีตาม แม่น้ำโขง หรือแถว อ่าวเบงกอล ที่ไหนน้ำไม่แรง มีปลาเยอะ และไม่ถูกรบกวนมาก โลมาอิรวดีก็มักจะไปอยู่ตรงนั้นนั่นแหละ

การกินและการใช้ชีวิตแบบ โลมาอิรวดี

โลมาอิรวดี เรื่องกิน ส่วนใหญ่จะกินปลา กุ้ง แล้วก็สัตว์น้ำตัวเล็กๆ ที่หาได้ตามธรรมชาติ ว่ายไปเจออะไรเหมาะๆ ก็ลุยเลย ส่วนการใช้ชีวิต มันจะชอบอยู่กันเป็นกลุ่มเล็กๆ ไม่ได้รวมฝูงใหญ่แบบโลมาบางชนิด เวลาหากินก็จะช่วยกันต้อนปลาให้รวมกัน แล้วค่อยกินง่ายขึ้น

มันสื่อสารกันด้วยเสียง คล้ายๆ โลมาทั่วไปเลย ใช้เสียงนำทาง หาของกิน แล้วก็คุยกันในกลุ่ม เป็นสัตว์ที่ฉลาดและปรับตัวเก่งมากๆ

ความสำคัญของโลมาอิรวดีต่อระบบนิเวศ

โลมาอิรวดี ไม่ได้มีดีแค่ความน่ารักนะ แต่มีบทบาทสำคัญกับธรรมชาติมากๆ มันเป็นเหมือนตัวเช็คสุขภาพน้ำ ถ้าที่ไหนยังมีโลมาอิรวดี แปลว่าน้ำนั้นยังค่อนข้างสมบูรณ์อยู่

มันช่วยควบคุมจำนวนปลา และสัตว์น้ำเล็กๆ ไม่ให้มากเกินไป ทำให้ระบบนิเวศไม่เสียสมดุล ช่วยจัดระเบียบห่วงโซ่อาหาร ให้ยังทำงานได้ปกติ ถ้าโลมาอิรวดีเริ่มหายไป นั่นแปลว่า ธรรมชาติตรงนั้น กำลังมีปัญหาแล้ว แบบนี้แหละ ที่นักอนุรักษ์ใช้มันเป็น สัญญาณเตือนว่า ระบบนิเวศกำลังพัง

มีแผนการเพิ่มจำนวนโลมาอิรวดี ให้เพิ่มขึ้นในอนาคต

รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรแห่งชาติ ได้มีแผนการอนุรักษ์โลมาอิรวดี เร่งให้ช่วย โลมาอิรวดี ใกล้สูญพันธุ์ ในทะเลสาบสงขลาที่เหลืออยู่เพียง 14 ตัวสุดท้าย ไม่ให้สูญพันธุ์ โดยวางแผนจะเพิ่มจำนวนให้เป็น 30 ตัวภายใน 10 ปี โดยดึงชาวบ้านในพื้นที่มาช่วยกันดูแล เพื่อให้โลมาเหล่านี้ อยู่คู่กับท้องถิ่นได้อย่างยั่งยืน แผนนี้มีทั้งแบบ ระยะสั้น และระยะยาว

แผนแบบระยะสั้น ประกอบด้วย 5 แผนงานหลัก เช่น

ป้องกันอันตรายต่อโลมา และฟื้นฟูแหล่งที่อยู่อาศัย
เพิ่มปริมาณสัตว์น้ำที่เป็นอาหารของโลมา และจัดทำเขตพื้นที่หวงห้าม
พัฒนาด้านเศรษฐกิจ และสังคมเพื่อให้คนในพื้นที่ร่วมอนุรักษ์
ศึกษาและวิจัยเกี่ยวกับตัวโลมา และสภาพแวดล้อมที่อาศัย
เตรียมระบบการช่วยชีวิต และรักษาโลมากรณีเกยตื้น

ส่วนในระยะยาว เน้นความยั่งยืนและการใช้เทคโนโลยี

เทคโนโลยีเพิ่มประชากร วิจัยและพัฒนาเทคนิคเพื่อช่วยขยายพันธุ์
ฟื้นฟูระบบนิเวศ มีโครงการฟื้นฟูทะเลสาบสงขลาโดยรวม
พัฒนากลไกการทำงาน ให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น
เสริมสร้างศักยภาพของบุคลากร และเครือข่ายอาสาสมัคร

ที่มา: ‘โลมาอิรวดี’ สถานะและอนาคตของสัตว์ใกล้สูญพันธุ์ (16 พฤษภาคม 2022) [2]

สถานะการอนุรักษ์ โลมาอิรวดีในปัจจุบัน

โลมาอิรวดี ซึ่งเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม กำลังเผชิญกับวิกฤต ถูกคุกคามโดยมนุษย์ และได้รับผลกระทบโดยตรง จากความเสียสมดุลของระบบนิเวศ ที่ส่งผลต่อวงจรชีวิต ถูกจัดให้อยู่ในบัญชี CITES ภาคผนวก 1 ถูกจัดเป็นสัตว์ที่มีความเสี่ยงสูงที่จะ สูญพันธุ์ในอนาคตอันใกล้นี้ หากไม่มีการอนุรักษ์ไว้

การอนุรักษ์ในประเทศไทย
มีโครงการอนุรักษ์โลมา โดย WWF ประเทศไทย ร่วมกับ กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ของบริษัท กัลฟ์อิเล็คตริก จำกัด มหาชน เป็นโครงการ อนุรักษ์โลมาในอ่าวไทยตอนใน มีระยะเวลา ดำเนินการ 3 ปี ตั้งแต่ ปี พ.ศ. 2549 ถึง พ.ศ. 2552

โครงการ เน้นการลงพื้นที่ทำงานวิจัยภาคสนาม เพื่อเก็บข้อมูลทางวิชาการมาใช้เป็นฐานข้อมูล ในการวางแผนอนุรักษ์โลมาอย่างจริงจัง ครอบคลุมบริเวณ อ่าวไทยตอนใน โดยเน้นไปที่จุดสำคัญคือ 5 ปากแม่น้ำหลัก คือ แม่น้ำบางปะกง, แม่น้ำแม่กลอง, แม่น้ำเพชรบุรี, แม่น้ำท่าจีน และแม่น้ำเจ้าพระยา

ที่มา: UN ประกาศอนุรักษ์โลมาอิรวดี (17 ธันวาคม 2007) [3]

วิธีที่คนทั่วไป จะช่วยอนุรักษ์โลมาอิรวดีได้

โลมาอิรวดี เราอาจไม่ได้ไปช่วยโดยตรง แต่ช่วยทางอ้อมได้เยอะมาก การลดขยะ โดยเฉพาะพลาสติก เพราะสุดท้ายมันจะไหลลงแม่น้ำ แล้วไปจบที่ทะเล ทำให้สัตว์น้ำรวมถึงโลมาเสี่ยงตาย

ไม่สนับสนุน การทำประมงแบบทำลายล้าง เช่น อวนที่ดักมั่วๆ เพราะโลมามักจะติดอวนโดยไม่ตั้งใจ ถ้ามีโอกาสไปเที่ยวก็เลือกแบบ ท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ ไม่รบกวนสัตว์ ไม่ไล่ ไม่ให้อาหารมั่วๆ แล้วก็ช่วยกันแชร์ความรู้ บอกต่อให้คนรอบตัวรู้ว่า โลมาอิรวดีกำลังจะหายไป เรื่องเล็กๆ แบบนี้รวมกันก็ช่วยได้แล้ว

สรุป โลมาอิรวดี ใกล้สูญพันธุ์ วิกฤตเงียบของสัตว์น้ำ

โลมาอิรวดี ใกล้สูญพันธุ์ กำลังอยู่ในสถานการณ์น่าเป็นห่วงมาก เพราะจำนวนลดลงต่อเนื่อง จากทั้งการประมง มลพิษ และการเปลี่ยนแปลงของธรรมชาติ จนถูกจัดให้อยู่ในกลุ่มใกล้สูญพันธุ์ ถ้ายังปล่อยไว้แบบนี้ โอกาสที่เราจะไม่ได้เห็น มันอีกก็มีสูงมาก เป็นเรื่องที่ทุกคนช่วยกันได้ ตั้งแต่การลดขยะ ไปจนถึงการสนับสนุนการอนุรักษ์ เพื่อให้โลมาอิรวดียังอยู่กับโลกเราไปได้นานที่สุด

โลมาอิรวดีมักจะกิน อะไรเป็นอาหาร?

กินอาหารหลักๆ เป็นปลาเป็นส่วนใหญ่ เพราะหาได้ง่ายในแหล่งน้ำที่มันอยู่ แล้วก็กินกุ้ง ปู และสัตว์น้ำตัวเล็กๆ ตามโอกาส กินได้หลากหลายพอสมควร เวลาหากินมันจะว่ายไปเรื่อยๆ ใช้เสียงช่วยหาเหยื่อ แล้วบางทีก็ช่วยกันต้อนปลาให้รวมกัน เพื่อจับได้ง่ายขึ้น พฤติกรรมแบบนี้ ทำให้มันล่าอาหารได้มีประสิทธิภาพ และแสดงให้เห็นว่าเป็นสัตว์ที่ฉลาด และทำงานเป็นกลุ่มได้ดี

โลมาอิรวดีสามารถอาศัยอยู่ ในน้ำจืดได้ไหม?

อยู่ในน้ำจืดได้สบายเลย เพราะร่างกายมันปรับตัวให้เข้ากับสภาพน้ำหลายแบบได้ ไม่ได้จำกัดแค่ทะเลอย่างเดียว มักจะเลือกอยู่ในพื้นที่น้ำนิ่งๆ อย่างแม่น้ำ ปากแม่น้ำ หรือทะเลสาบ ที่มีอาหารพวกปลาและกุ้งเยอะ อย่างใน แม่น้ำโขง ก็เป็นแหล่งสำคัญที่พบโลมาอิรวดีในน้ำจืดได้จริง ถ้าสภาพแวดล้อมเหมาะ น้ำไม่ปนเปื้อน และไม่ถูกรบกวนมาก ก็สามารถใช้ชีวิตอยู่ในน้ำจืดได้ยาวๆ เลย